2-mavzu

Bir maʼnoli va koʻp maʼnoli soʻzlar. Koʻchma maʼno turlari

Lison sehri · 2-mavzu

Bir maʼnoli va koʻp maʼnoli soʻzlar. Koʻchma maʼno turlari

Soʻzning maʼnolari

Leksik (lugʻaviy) maʼno — soʻz bildiradigan asosiy tushuncha: kitob — bosma nashr, olma — meva nomi.
Grammatik maʼno — soʻzning soʻz turkumiga mansubligi, shakli va gapdagi vazifasi.
Mustaqil soʻzlar ham leksik, ham grammatik maʼnoga ega; yuklama, koʻmakchi kabi xizmatiy soʻzlar asosan grammatik maʼno bildiradi.
Leksema — faqat leksik maʼno bildiruvchi lugʻaviy birlikning atamasi.

Amaliy topshiriq

Quyidagilarning qaysi biri polisemiya, qaysi biri omonimiya ekanini aniqlang: qora qogʻoz — qora kunlar; danak magʻzi — gapning magʻzi; supra yozmoq — xat yozmoq.
Yozmoq soʻzining qanot yozmoq, koʻngil yozmoq, chigal yozmoq kabi qoʻllanishlarini tahlil qiling.
Oʻzingizdan koʻp maʼnoli bitta soʻz tanlab, uning maʼnolari bilan gaplar tuzing.
Lugʻatdan olmoq soʻzining maʼnolarini toping va oʻz maʼnosini koʻchma maʼnosidan ajratib koʻrsating.

Qoʻshimcha manba

Leksema

Leksema (yunoncha: lexis — soʻz, ifoda) — til qurilishining leksik maʼno anglatuvchi lugʻaviy birligi.

Leksema bildiradigan maʼno soʻzning material qismi: maʼlum tovush kompleksini maʼlum obyektiv voqelikka bogʻlash bilan kishi ongida yuzaga keladigan mazmun-mundarija.

Har qanday Leksema oʻzining fonemalari ifodalagan maʼnosi va grammatik xususiyatlari birligidan iborat.

Manba: uz.wikipedia.org · Leksema (CC BY-SA 4.0)

Slayd 1 / 12

← → tugmalari yoki ekranni surib almashtiring. F — toʻliq ekran.

Reja

1.Soʻzning leksik va grammatik maʼnolari
2.Bir maʼnoli va koʻp maʼnoli soʻzlar
3.Nutqda oʻz va koʻchma maʼnoli soʻzlarni qoʻllash

Asosiy atamalar

bir maʼnoli soʻz

Faqat bitta maʼnoga ega soʻz (masalan: geografiya, Toshkent)

Odatda atamalar va atoqli otlar bir maʼnoli boʻladi

koʻp maʼnoli soʻz

Bir-biri bilan bogʻliq bir necha maʼnoga ega soʻz (masalan: odamning koʻzi — ignaning koʻzi)

Polisemiya: yunoncha poli — koʻp, sema — maʼno

oʻz maʼno

Soʻzning birinchi, asosiy maʼnosi (masalan: odamning qulogʻi)

Koʻchma maʼno shundan hosil boʻladi: qozonning qulogʻi

Atamalarni mashq qilish

Amaliy topshiriqlar4 ta topshiriq

1-topshiriq

Har bir soʻz berilgan birikmalarda koʻp maʼnoli (polisemiya) yoki shakldosh (omonimiya) ekanini aniqlang va belgilang.

Ppolisemiya (koʻp maʼnoli)
Oomonimiya (shakldoshlik)

1.Qora — qora qogʻoz · qora kunlarJavob:P
2.Magʻiz — danak magʻzi · gapning magʻziJavob:P
3.Yozmoq — supra yozmoq · xat yozmoqJavob:O
4.Yozmoq — qanot yozmoq · koʻngil yozmoq · chigal yozmoqJavob:P
5.Yoz — yoz fasli · qalamda yozJavob:O
6.Yoʻl — yoʻl yurmoq · tuzalish yoʻliJavob:O
7.Kul — oʻchoq kuli · ustidan kulJavob:O
8.Toy — toy minmoq · paxta toyi · toyib yiqilJavob:O
9.Til — odam tili · ingliz tiliJavob:P
10.Til — tirnoq bilan til · til bilmoqJavob:O
11.Boy — boy odam · soʻzga boyJavob:P
12.Boʻy — boʻyi kalta · muattar boʻyJavob:O
13.Shish — boshdagi shish · qovogʻi shish(di)Javob:O
14.Oq — oq latta · oq farzandJavob:P
15.Oq — koʻzning oqi · oq yoʻl tilaJavob:P
16.Kirmoq — uyga kirmoq · oʻqishga kirmoqJavob:P
17.Uch — uchta «Tiko» · qalam uchi · shimolga uchJavob:O
18.Kecha — oydin kecha · kecha kelganJavob:O
19.Koʻcha — tor koʻcha · koʻngil koʻchasiJavob:P
20.Boring — ishga boring · boring shumiJavob:O
21.Oʻxshamoq — otasiga oʻxshaydi · ishim oʻxshamadiJavob:P
22.Kelishgan — mehmonlar kelishgan · kelishgan yigitJavob:O
23.Atlas — atlas koʻylak · Jahon atlasiJavob:O
24.Temir — temir eritmoq · temir irodaJavob:P

2-topshiriq

Quyida berilgan shakldosh soʻzlar orasidan bir xil grammatik koʻrsatkich (qoʻshimcha)ni qabul qila oladiganlarini belgilang.

Namuna:Ot — ism (✓) · uloqtir (–) · tulpor (✓)

1.Tom — jild (kitobda) · uyning «doʻppi»si · tomchining tomishi
2.Osh — ovqat · togʻdan osh · meʼyordan osh
3.Toʻla — liq toʻlgan · qarzni toʻla · yertoʻla
4.Oshiq — suyak · ortiq · shoshil

3-topshiriq

Polisemiya va omonimiya haqida bildirilgan notoʻgʻri mulohazalarni belgilang.

Koʻp maʼnoli va shakldosh soʻzlar bir xil shaklga ega boʻlishi mumkin.
Koʻp maʼnoli soʻzlarda ham, shakldosh soʻzlarda ham ichki maʼnoviy bogʻlanish boʻladi.
Polisemiya va omonimiya hodisalari tilning boshqa-boshqa boʻlimlarida oʻrganiladi.
Koʻp maʼnoli soʻzlar, odatda, har xil turkumga mansub boʻladi.
Koʻp maʼnoli soʻzlar orasidagi maʼnoviy bogʻlanish yoʻqolishi natijasida shakldoshlar hosil boʻlishi mumkin.
Bir soʻz ayni vaqtda yo koʻp maʼnoli, yoki shakldosh boʻladi. Bir paytning oʻzida har ikkisi ham boʻlishi mumkin emas.
Qoʻy I (hayvon) va qoʻy II (piyolani qoʻy) omonimlari bir xil qoʻshimchani qabul qila olmaydi.
«Tez yugurmoq» va «tez kunlarda» birikmalaridagi «tez» soʻzi omonim soʻz emas.

Test

Toʻgʻri javobni tanlang.

Faqat shakldoshlardan iborat qatorni aniqlang.

A)toʻp, bosh, qon, tortmoq
B)yor, uy, karam, temir
C)tanga, mayda, chaqmoq, ilmoq
D)qovoq, tort, qosh, jonli

Bir maʼnoli va koʻp maʼnoli soʻzlar. Koʻchma maʼno turlari